قيصرى ص 41 ) . عقل كل نخست پديد آوردهء بارى است و تمام است به فعل و قوت كه فرمودند « اول ما خلق الله العقل » ( از خوان الاخوان ص 35 ) . انصارى گويد : عقل ما عقال دلست ، يعنى دلرا از غير محبوب در بند آرد و از هوسهاى ناسزا باز دارد : ( از عده ج 1 ص 443 ) . و گفته‌اند « العقل نور فى القلب يفرق به بين الحق و الباطل » ( اشعة ص 176 ) . و گفته‌اند « العقل ما يبعدك عن مراتع الهلكة » ( طبقات ص 438 ) . و گفته‌اند « العقل الصحيح هو الذى يستحسن از جمله تركيبات . عَقلِ اوّل . عَقلِ فَعّال . عَقلِ دوم تا دهم . عَقلِ مَعاد . عَقلِ جُزوى . عَقلِ كُلّى . عَقلِ بَحثى . عَقلِ إيمانى . عَقلِ پنهانى عَقلِ كاذِب . عَقلِ كلّ . عَقلِ كامِل . عَقلِ كودك . عَقلِ محَجوب . عَقلِ بالملكه . عَقلِ بالفعل . عَقلِ بالمُستفاد عَقلِ عَمَلى . عَقلِ نظرى . عَقلِ مَحض . و بالاخره . عَقلِ إلهى - مراد ذات حق است « من المعلوم الاول لنا ان العقل الا لهى يجب ان يكون فى غاية الفضيلة و التمام » ( تفسير ص 1697 ) . عَقلِ إنسانى - در رسائل اخوان الصفا است كه « ان العقل اسم مشترك يقال على معنيين احدهما ما تشير به الفلاسفة الى انه اول موجود اخترعه البارى جل و عز و هو جوهر بسيط روحانى محيط بالاشياء كلها احاطة روحانية » . « و المعنى الاخر ما يشير به جمهور الناس الى انه قوة من قوى النفس الانسانية التى فعلها التفكر و الروية و النطق و التميز و الصنائع و ما شاكلها » ( از اخوان ج 3 ص 228 ) . و در جاى ديگر گويد « و إذا تأملت و أردت يا اخى ان تعرف ما لعقل الانسانى فليس هو شيئا سوى النفس الانسانية التى بالقوة » صارت علامة بالفعل بعد ما كانت علامة بالقوة ( اخوان ج 1 ص 350 ) . مبناى تعريف ارسطو براى نفس بر امتياز و جدائى ماده از صورت است بدين طريق كه وى ماده را امر نسبى دانسته و گويد ماده همواره در تبدل و تحول است و امرى است نسبى و ناچار بايد امرى موجود باشد كه آن را در مراتب مختلف محدود و معين نمايد و آن صورت